Wat is cultuurparticipatie?

Deelname aan cultuur is ongelijk verdeeld: mensen met een hoger inkomen en theoretisch opgeleiden participeren vaker. Ouderen, jongeren die thuis weinig met cultuur in aanraking komen en mensen in kwetsbare situaties zijn veel minder vaak betrokken.

Waarom cultuurparticipatie belangrijk is

En juist de mensen die het culturele aanbod het minst weten te vinden, hebben er het meeste baat bij. Dat vraagt om een aanpak die cultuur en het sociaal domein samenvoegt. Cultuur is namelijk veel meer dan vrijetijdsbesteding. Meedoen aan culturele activiteiten draagt bij aan fysieke en mentale gezondheid, versterkt zelfvertrouwen en sociale verbinding, helpt cognitieve achteruitgang te vertragen en heeft een preventieve werking: het versterkt veerkracht voordat problemen ontstaan. Dat verzinnen wij niet zelf, het blijkt onder meer uit het WHO-rapport What is the evidence on the role of the arts in improving health and well-being? (2019) en het Nederlandse onderzoek Kunst als (ver)wondermiddel van LKCA en het Institute for Positive Health (2023). Op de kennisbank van het LKCA is meer te vinden over cultuurparticipatie in het sociaal domein.

De verbinding tussen cultuur en het sociaal domein

Kunst en cultuur inzetten als middel om sociale doelen te bereiken, is de kern van sociaal-artistiek werken. Kunst en cultuur kunnen losmaken wat reguliere zorg- of welzijnsinterventies soms niet kunnen: mensen uit hun isolement halen, nieuwe perspectieven openen, verbinding maken tussen verschillende generaties en achtergronden. Dat kan op veel manieren: van een koor dat mensen met en zonder beperking samenbrengt tot een fotoserie waarbij dakloze mensen hun perspectief op de stad laten zien.

Met een hele buurt of wijk aan de slag? Spectrum ontwikkelde daarvoor de Reis van de Held: routekaart voor sociaal-artistiek werken in de wijk.

Praktijkvoorbeeld: Cultuurparticipatie en gezond ouder worden

Een concreet voorbeeld is het project De kunst van gezond ouder worden in Deventer dat Spectrum begeleidde. De insteek: sociale relaties, zingeving en een betekenisvolle dag zijn minstens zo belangrijk voor gezondheid als lichamelijke fitheid. Kunst kan hierin een rol spelen. Het haalt oudere mensen uit huis, brengt ze in contact met anderen en stimuleert om nieuwe dingen te ontdekken en te leren.

Vanuit het GALA (Gezond en Actief Leven Akkoord) bracht de bibliotheek partners uit het sociaal en cultureel domein bij elkaar. Spectrum hielp kunstenaars en culturele instellingen te koppelen aan partijen uit het sociaal domein. Dat leidde tot de Zomerparels en Deventer Kunstparels: sociaal-artistieke projecten gericht op ouderen. Lees er meer over: De kunst van gezond ouder worden in Deventer.

Aan de slag met cultuurparticipatie

Cultuurparticipatie versterken is een kwestie van samenwerken: gemeenten, sociale en culturele organisaties en inwoners hebben elk een eigen rol.

Voor gemeenten begint het bij een heldere cultuurvisie: wat wil je bereiken, voor wie en waarom? Zonder die richting werken partijen langs elkaar heen. Daarnaast helpt het om iemand aan te stellen die de verbinding legt tussen het culturele en het sociale domein: niet als beleidsmedewerker op afstand, maar als iemand die partijen kent en bij elkaar brengt.

In Wijchen ondersteunde Spectrum de gemeente bij het aanstellen van een cultuurcoach die paste bij wat de makers en organisaties daar nodig hadden. Ook kunnen gemeenten drempels verlagen voor mensen voor wie deelname niet vanzelfsprekend is, via bestaande regelingen zoals het Jeugdfonds Sport en Cultuur.

Voor sociale en culturele organisaties ligt een kans in het opzoeken van de samenwerking met elkaar. Kunst en welzijn versterken elkaar, maar die verbinding ontstaat niet vanzelf. Organisaties die die stap willen zetten, kunnen subsidie aanvragen bij het Fonds voor Cultuurparticipatie.

Voor inwoners met een idee is er de Leefbaarheidsalliantie. Heb je een plan om cultuurparticipatie in jouw buurt of dorp te versterken? Via de Leefbaarheidsalliantie kan Spectrum meedenken en ondersteunen.

Hoe Spectrum hierbij helpt

Spectrum ondersteunt gemeenten, zorg- en welzijnsorganisaties en culturele instellingen bij het versterken van cultuurparticipatie: als kwartiermaker, procesbegeleider, verbinder tussen domeinen of ontwikkelaar van sociaal-artistieke programma's. Wil je weten wat mogelijk is in jouw gemeente of organisatie? Neem contact met ons op.